Τολμάς να δεις ψυχή σε πυράκτωση λευκή; – Έμιλυ Ντίκινσον

Η μεταφράστρια Βασιλική Σιαφάκα είχε την ευγενή καλοσύνη να δώσει στο Writing Spots τα κείμενα της εισαγωγής του νέου βιβλίου με τίτλο Τολμάς να δεις ψυχή σε πυράκτωση λευκή; – Έμιλυ Ντίκινσον.

Μια δίγλωσση έκδοση σε μετάφραση δική της και της Δέσποινα Λαλά-Κριστ. Η Β. Σιαφάκα έκανε και την εικονογράφηση του βιβλίου και το όλο εγχείρημα επιμελήθηκε η ποιήτρια και κριτικός λογοτεχνίας Διώνη Δημητριάδου. Το βιβλίο κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις ΑΩ.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η Έμιλυ Ντίκινσον αναδείχθηκε ως μια από τις μεγαλύτερες ποιήτριες της Αμερικής και ως μια έντονα ανεξάρτητη διανοούμενη, ένα πηγαίο ταλέντο για μια ποίηση που γράφτηκε υπερβαίνοντας κατά πολύ την εποχή της. H πρωτοτυπία της φωνής της, η γλωσσική εφεύρεση, η φιλοσοφική εμβέλεια των στίχων της και η επίδρασή της στην μετέπειτα ποίηση την καθιστούν ισάξια, αν και εντελώς διαφορετική, των μεγάλων της αγγλόφωνης ποίησης.

Πρόκειται για ένα εμπνευσμένο πλάσμα που τόλμησε να εισέλθει στον Εσώτερο Κόσμο (Inner World), έναν Άγριο Τόπο (Wild Place) όπως τον ονόμαζε, και εκεί ανακάλυψε τον εσωτερικό μας κόσμο. Μέσα εκεί, άγγιξε τρυφερά όλους τους κρυμμένους μας φόβους, τις κρυφές ανησυχίες μας, τις σκέψεις και τα συναισθήματά μας, για να τα μετατρέψει σε μια ευφρόσυνη, υπερβατική Ποίηση.
Ο στίχος της Ντίκινσον δεν έχει το μέτρο που απαιτούσε η ποίηση στην εποχή της, ούτε τη συνήθη ομοιοκαταληξία. Η στίξη χαρακτηρίζεται από παύλες, αντί για τελείες ή κόμματα και από κεφαλαία γράμματα σε λέξεις που δεν το χρειάζονται σύμφωνα με τους ισχύοντες γραμματικούς κανόνες. Οι λέξεις που χρησιμοποιεί είναι διφορούμενες και απαιτητικές. Ταυτόχρονα, η μελωδία του ήχου στη σύνθεση των στίχων της, η πλάγια ομοιοκαταληξία, η τεράστια πνευματική δύναμη των λέξεων και η οικονομία της έκφρασης, έχουν τη δυνατότητα να αγγίζουν σε βάθος τις έννοιες στον απόλυτο ορισμό τους, ενώ η ερμηνεία αποκτά τη δυνατότητα να συναντηθεί με την αναγνωστική εμπειρία.

Στην ποίησή της η σημασιολογική ακρίβεια της γλώσσας οδήγησε στη δημιουργία επί των ημερών μας ενός ηλεκτρονικού λεξικού πλέον των 9000 λημμάτων, με την ονομασία Emily Dickinson Lexicon, βασισμένου στο δικό της αμερικανικό λεξικό της αγγλικής γλώσσας Webster του 1844. Το ηλεκτρονικό αυτό λεξικό δημιουργήθηκε από μια συνεργατική προσπάθεια του Brigham Young University και φιλοξενείται στον διαδικτυακό τόπο Emily Dickinson Archive , τον οποίο δεκαπέντε (15) συνολικά Ιδρύματα, μεταξύ των οποίων το Harvard University Press και το Yale University Library, τροφοδοτούν με πλούσιο ψηφιοποιημένο υλικό από τα χειρόγραφα, τα ποιήματα και τα γράμματά της.

Ο Ομότιμος Καθηγητής του Τμήματος Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας, της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών Ρόμπερτ Κριστ γράφει για την ποίηση της Έμιλυ Ντίκινσον:
«Από την πρώτη άνθιση της δημιουργικότητάς της, όταν η Ντίκινσον άρχισε το 1858 να συλλέγει τα ποιήματά της σε μικρά, ραμμένα στο χέρι βιβλιαράκια, τα οποία δεν θα ανακαλύπτονταν μέχρι τον θάνατό της, είχε την αίσθηση ότι ως ποιήτρια, προχωρούσε ψηλαφώντας στο σκοτάδι προς το απόλυτο φως.
Μια προσεκτική μελέτη του έργου της Ντίκινσον αποκαλύπτει ότι είχε πλήρη συνείδηση της διαδικασίας με την οποία τα επιμέρους ποιήματα αποτελούν κόμβους συνειδητότητας μέσα στο ευρύτερο πεδίο αλληλένδετων έργων ως σύνολο.

Οι στίχοι της είναι «οικονομικοί» – φειδωλά άρματα που μπορούν να μεταφέρουν την ίδια ή τον αναγνώστη της σε κόσμους άχρονους. Είναι το θαύμα αυτού του ταξιδιού που συνεχώς γιορτάζεται στο έργο της. Η μετάβαση από τον μικρόκοσμο στον μακρόκοσμο αντιπροσωπεύεται στη Ντίκινσον μέσω της εξέλιξης της εικόνας της μαργαρίτας.

Η Μαργαρίτα σιωπηλά τον Ήλιο ακολουθεί
Και όταν η χρυσή τροχιά του έχει χαραχθεί
Στα πόδια του καθίζει ντροπαλά
Κείνος — ξυπνώντας— βρίσκει το λουλούδι εκεί
Γιατί — είσαι εδώ εσύ — ληστή; —
Γιατί — Κύριε — η Αγάπη είναι γλυκιά.

Απόσπασμα της α΄ στροφής του ποιήματος # J 106

Όταν εξετάζουμε την ποιητική της Έμιλυ Ντίκινσον, βλέπουμε ότι οι εικόνες του άρματος, του ταξιδιού ή της πτήσης υποδηλώνουν πάντα το θέμα της μεταμόρφωσης — μια έννοια που έχει κεντρική θέση τόσο στην οντολογία της όσο και στην ποίησή της.

Αν και απομακρυσμένη από τον κόσμο και αποκλεισμένη από την ολοκλήρωση της αγάπης, μετέτρεψε τον πόνο της σε βαθιά ψυχολογική επίγνωση, διερεύνησε με εκστατικό τρόπο το θέμα της αγάπης, επιδίωξε τη σχέση μεταξύ νου, ύλης και πνεύματος, και εστίασε την προσοχή της στο «είναι» — στον κόσμο, στον νου και το σύμπαν, με τέτοιο βάθος, ώστε να συγκριθεί για παράδειγμα με την οντολογία του Χάιντεγκερ.»
Η Έμιλυ Ντίκινσον, ως γυναίκα δημιουργός, αψήφησε τα στερεότυπα του φύλου της και χάραξε μια ιδιαίτερη θέση για τον εαυτό της στην ιστορία του πνεύματος. Επιπλέον, στην ποιητική της πρακτική και στη διαπραγμάτευση του θέματος της ποιητικής, προανήγγειλε —μεταξύ άλλων καινοτόμων θεωρητικών του 20ού αιώνα— τον Ζακ Ντεριντά και τον Χάρολντ Μπλουμ.

Κατά τη διάρκεια της ζωής της (1830-1886) η Έμιλυ Ντίκινσον δημοσίευσε μόνον έντεκα από τα 1775 ποιήματά της, αλλά δημιούργησε ένα σύνολο στίχων τόσο μοναδικό σε σύλληψη, τόσο γεμάτο σε διορατικότητα, τόσο εντυπωσιακό σε εικόνες και αποχρώσεις, τόσο λεπτό και επιδέξιο σε έκφραση, που την κατατάσσει ανάμεσα στους μεγάλους λυρικούς ποιητές όλων των εποχών.

Τα ποιήματα της Ντίκινσον κινούνται εντός ενός θεματικού φάσματος που εκτείνεται από τον κόσμο, τον χρόνο και την επίγεια ομορφιά έως το βασίλειο του υπερβατικού, του άχρονου και του αέρινου. Μεταξύ αυτών των δύο άκρων υπάρχει ένα συνεχές χρωμάτων, όπου η ποιήτρια εξετάζει τη σχέση μεταξύ των δύο πόλων της ανθρώπινης εμπειρίας, του φυσικού και του μεταφυσικού.

Στην παρούσα δίγλωσση έκδοση παρουσιάζονται εκατό (100) ποιήματα της Έμιλυ Ντίκινσον, σύμφωνα με την αρίθμηση των ποιημάτων της στο βιβλίο με τον τίτλο The complete poems of Emily Dickinson, από την έκδοση του Thomas H. Johnson. Τα ποιήματα κατανέμονται σε πέντε θεματικές ενότητες με τίτλους: «Αυτονομία ψυχής — εσωτερική ζωή / Soul’s Autonomy — Inner Life» με συνολικά δεκαέξι (16) ποιήματα, «Αγάπη και Φιλία / Love and Friendship» με δεκαεννέα (19) ποιήματα, «Θνητότητα — Αθανασία / Mortality —Immortality» με είκοσι δύο (22) ποιήματα, «Θρησκεία και Πνευματικότητα / Religion and Spirituality» με δεκαπέντε (15) ποιήματα και «Φύση / Nature» με δεκαεννέα (19) ποιήματα.

Μια τελευταία ενότητα με τίτλο «Οι δύο Έμιλυ /The two Emilies», αφιερωμένη στις ποιήτριες Έμιλυ Ντίκινσον και Έμιλυ Μπροντέ, κλείνει τη συλλογή αυτή με δεκαοκτώ (18) ποιήματα, εννέα (9) ποιήματα από κάθε ποιήτρια.

Η ποίηση της Ντίκινσον καλύπτει ένα ευρύ φάσμα θεμάτων, αντανακλώντας έτσι την οξεία παρατηρητικότητά της για τη ζωή, τη φύση, τα συναισθήματα και την ανθρώπινη εμπειρία. Πολλά από τα ποιήματά της μάλιστα μπορούν να ενταχθούν σε περισσότερες από μία θεματικές. Ο αναγνώστης θα μπορέσει να διακρίνει ποιήματα που μπορούν να ενταχθούν σε πάνω από μία θεματικές ακόμα και στην έκδοση αυτή.
Στη θεματική ενότητα με τίτλο «Θνητότητα — Αθανασία» (Mortality — Immortality), η οποία και στο σύνολο των ποιημάτων της έχει εξέχουσα θέση, επιτρέπεται στον αναγνώστη να αντιληφθεί το πλήθος των προσεγγίσεων που η ποιήτρια επιχειρεί στο θέμα του θανάτου μέσα από τη διαφοροποίηση της πηγής άντλησης της έμπνευσής της, τον πόνο και την προσωπική εμπειρία της.

Στην τελευταία ενότητα της δίγλωσσης αυτής συλλογής με τίτλο «Οι δύο Έμιλυ» (The two Emilies) επιχειρούμε μια ποιητική “συνάντηση” των ποιητριών Έμιλυ Μπροντέ και Έμιλυ Ντίκινσον παρουσιάζοντας εννέα (9) ποιήματα από την καθεμία πάνω σε κοινά θέματα. Αν και οι δύο ποιήτριες δεν συναντήθηκαν ποτέ όσο ζούσαν, η Ντίκινσον γνώριζε το έργο των Μπροντέ και θαύμαζε την Έμιλυ Μπροντέ. Η ποιητική τους «συνομιλία» αναδεικνύει ενδιαφέρουσες μεταξύ τους διαφορές και ομοιότητες στην άντληση του κάθε θέματος, στην ανάπτυξή του, στη γλώσσα, στο ύφος και συνολικά στην εξέλιξη της ίδιας της τέχνης της Ποίησης του 19ου αιώνα, από τη Γηραιά Αλβιώνα στη Νέα Αγγλία.

Δέσποινα Λαλά Κριστ
Συγγραφέας, μεταφράστρια

Το τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου αφιερώνεται στις δύο Έμιλυ.

ΕΜΙΛΥ ΝΤΙΚΙΝΣΟΝ — ΕΜΙΛΥ ΜΠΡΟΝΤΕ

Δύο γυναίκες, ποιήτριες, που έζησαν δύο μοναχικές, αποτραβηγμένες από την κοινωνία ζωές, ουσιαστικά ελεύθερες προσωπικότητες, η μια στο Χάουορθ του Γιορκσάιρ και η άλλη στο Άμχερστ της Μασαχουσέτης, η Έμιλυ Μπροντέ και η Έμιλυ Ντίκινσον, παρέμειναν άγνωστες καλλιτεχνικά κατά τη διάρκεια της ζωής τους, αλλά έμελλε να κοσμήσουν την παγκόσμια λογοτεχνία με την πένα τους, γράφοντας με έναν μοναδικό, σκοτεινό και ιδιοφυή τρόπο.

Αν και οι ζωές τους δεν διασταυρώθηκαν ποτέ —η Έμιλυ Μπροντέ πέθανε στα τριάντα της χρόνια από φυματίωση στην Αγγλία όταν η Ντίκινσον ήταν μόλις δεκαοκτώ χρονών και ζούσε στην Αμερική—στην πραγματικότητα οι ομοιότητες μεταξύ τους, τόσο στον τρόπο που έζησαν όσο και στο ταπεραμέντο τους, έχουν αναγνωριστεί από τους μελετητές. Η Wendy Anne Powers, στο άρθρο της «Έμιλυ Μπροντέ και Έμιλυ Ντίκινσον: Παράλληλες Ζωές σε Αντικριστές Όχθες», αναφέρει ότι και οι δύο Έμιλυ ζούσαν σε «έναν ανεξάρτητο κόσμο, φτιαγμένο από καθαρή ευφυΐα». Η ερευνήτρια του St Hilda’s College της Οξφόρδης, συγγραφέας και βιογράφος Lyndall Gordon, σε ομιλία της στο Howarth το 2008 αναφέρθηκε στην παραλληλία ανάμεσα σε αυτές τις δύο συγγραφείς που, αν και χωρισμένες ηλικιακά κατά μια δεκαετία και γεωγραφικά από τον Ατλαντικό με απόσταση χιλιάδων μιλίων ανάμεσά τους, οι ζωές τους πορεύτηκαν σε παράλληλες τροχιές από την παιδική ηλικία ώς τον θάνατο, ενώ και οι δύο προσπάθησαν να αποδώσουν το «αδύνατο να ειπωθεί» με τη γλώσσα.

Πιστεύεται ότι οι αδελφές Μπροντέ επηρέασαν την Έμιλυ Ντίκινσον από την αρχή ώς το τέλος. Το υπέροχο ποίημα της Έμιλυ Μπροντέ «No Coward Soul Is Mine» διαβάστηκε στην κηδεία της Ντίκινσον μετά από επιθυμία που είχε εκδηλώσει η ίδια όσο ζούσε. Η βιβλιοθήκη στο σπίτι των Ντίκινσον στο Άμχερστ περιείχε πολλά βιβλία των Μπροντέ, τα οποία είχαν αποκτηθεί αμέσως μόλις εκδόθηκαν, και η Ντίκινσον αποκαλούσε την καθοδηγήτριά της «γιγάντια Έμιλυ Μπροντέ, θαυμαστή Έμιλυ Μπροντέ».

Στις αρχές έως και τα μέσα του 19ου αιώνα η ζωή των κοινωνιών που έζησαν και οι δύο ποιήτριες διαπνεόταν από τα αυστηρά βικτωριανά ήθη και στη Νέα Αγγλία από το αυστηρό θρησκευτικό δόγμα, τον Καλιβινιστικό Πουριτανισμό. Και οι δύο ποιήτριες αμφισβήτησαν τον ανθρωπομορφικό Θεό της Βικτωριανής Εποχής και ακολούθησαν το δικό τους μονοπάτι η καθεμία προς έναν εντελώς προσωπικό τρόπο θρησκευτικής πίστης, ανεξάρτητο από τα επίσημα εκκλησιαστικά δόγματα. Γεγονός που συνέβαλε καθοριστικά σ’ αυτό ήταν η ελευθερία της σκέψης με την οποία ανατράφηκαν και ο σπουδαίος ρόλος των πατεράδων τους στην ανατροφή τους. Ως συνέπεια αυτής της αγωγής τους, αλλά και του συντηρητικού κοινωνικού περιβάλλοντος, οι δύο ποιήτριες υιοθέτησαν μια πεσιμιστική και στωική στάση ζωής την οποία βίωναν υπομονετικά περισσότερο, παρά ευχάριστα.

Και οι δύο επηρεάστηκαν η καθεμιά από τη βαριά κληρονομιά των μεγάλων Άγγλων λυρικών ποιητών, η Μπροντέ από τον Μπάυρον και η Ντίκινσον από τον Μπλέικ. Επηρεάστηκαν οπωσδήποτε και από το μεγάλο ρεύμα του Ρομαντισμού του αιώνα τους και ιδιαίτερα τους Άγγλους ποιητές Κόλεριτζ, Σέλλεϋ, Γουόρντσγορθ και Σκοτ.

To Πουριτανικό κίνημα της Νέας Αγγλίας και το κίνημα του Υπερβατισμού επέδρασαν καταλυτικά στο λογοτεχνικό και καλλιτεχνικό περιβάλλον που έζησε η Ντίκινσον, οδηγώντας την στην αναζήτηση ενός δικού της δρόμου στη σχέση της με το θείο, όπως νωρίτερα είχε κάνει και η Έμιλυ Μπροντέ. Οι βιογράφοι της Ντίκινσον αναφέρουν ότι είχε διαβάσει πολλά νέα, αιρετικά λογοτεχνικά βιβλία και κυρίως τα ποιήματα και τα δοκίμια του Έμερσον, με τον οποίον ομοιότητες στη σκέψη και στο ύφος αναγνωρίζονται από τους μελετητές.

Αν και οι δύο ποιήτριες χρησιμοποίησαν με διαφορετικό τρόπο τα εκφραστικά τους μέσα όσον αφορά τη μορφή, τον ρυθμό, τα μέτρα, τη στίξη, το ύφος του στίχου, πραγματοποιώντας σοβαρούς νεωτερισμούς για την εποχή τους, υπάρχουν θεματικές ομοιότητες στην ποίησή τους. Και οι δύο συχνά καταπιάνονταν με τα θέματα της φύσης, του ανθρώπινου πνεύματος, της θνητότητας και της πνευματικότητας στα έργα τους. Μοιράζονταν επίσης μια ένταση και ένα συναισθηματικό βάθος στη γραφή τους.

Σ’ αυτήν την ενότητα, παραθέτοντας ενδεικτικά μερικά ποιήματα των δύο ποιητριών πάνω σε ίδια θέματα, δίνουμε την ευκαιρία στον αναγνώστη να ανακαλύψει ομοιότητες και διαφορές στην ποίησή τους μέσα από τους στίχους τους.

Οι δύο ποιήτριες έχουν σήμερα λάβει τη μοναδική τους θέση στον χώρο της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Η ποίησή τους μπορεί και σήμερα να μας εμπνεύσει, γιατί αγγίζει τα μύχια της ύπαρξης, αλλά και γιατί αποτελεί φάρο αυτογνωσίας σε έναν αιώνα που οι τεχνολογικές αλλαγές και ο υλικός πολιτισμός βάζουν σε δεύτερη μοίρα την προσωπική βελτίωση και ψυχική εξέλιξη του ανθρώπου. Παράλληλα η αριστουργηματική χρήση της αγγλικής γλώσσας στην ποίησή τους σηματοδοτεί για εμάς του Έλληνες, με τη βαριά κληρονομιά των αρχαίων ποιητών, τη μεγαλειώδη αξία της γλώσσας σε συνάρτηση με τις νέες ιδέες και την πνευματική εξέλιξη, τόσο του κάθε ατόμου ξεχωριστά όσο και της κοινωνίας του.

Βασιλική Σιαφάκα
Συγγραφέας-μεταφράστρια