Διακειμενικότητα είναι η πρακτική ή η μέθοδος ορισμού ενός κειμένου μέσα από τη σχέση του, ομοιότητα, διαφορά, σύνδεση με άλλα κείμενα. Είναι όρος τον οποίο εισήγαγε η Julia Kristeva Βουλγάρα και Γαλλίδα φιλόσοφος, κριτικός λογοτεχνίας, ψυχαναλύτρια, φεμινίστρια και συγγραφέας, το 1968 βασιζόμενη στις έννοιες των γλωσσικών σημείων, στη σύναψη σημαίνοντος και σημαινόμενου του Ferdinand de Saussure.

Ο Saussure υποστήριζε ότι όλες οι λέξεις αντλούν το νόημά τους από τη διαφορά ή ομοιότητά τους σε σχέση με άλλες λέξεις. Αυτό σημαίνει για παράδειγμα ότι η λέξη άγαλμα δεν έχει ουσιαστική σχέση με το πραγματικό άγαλμα ή με την έννοια του αγάλματος. Η επιλογή των γραμμάτων Α-Γ-Α-Λ-Μ-Α είναι αυθαίρετη. Για παράδειγμα στα αγγλικά λέγεται statue, στα ιταλικά statua, στα ισπανικά estatua, στα γαλλικά κ.ο.κ.

Η κατασκευή των λέξεων για πράγματα και ιδέες είναι πολιτισμικά και κοινωνικά κατασκευασμένη. Δεν υπάρχει τίποτα στη φύση ή τη μεταφυσική της έννοιας του αγάλματος που να απαιτεί να γράφεται ως Α-Γ-Α-Λ-Μ-Α. Επομένως η λέξη άγαλμα αποκτάει το νόημά της όχι από την ίδια τη λέξη αλλά με τον τρόπο που αλληλοσχετίζεται με άλλες λέξεις. Ένα άγαλμα είναι ένα αντικείμενο που χρειάζονται κι άλλες λέξεις για να το ορίσεις ως άγαλμα. Το άγαλμα υπάρχει εξαιτίας άλλων παραγόντων όπως το υλικό του που μπορεί να είναι το μάρμαρο ή ξύλο ή σίδερο ή γυαλί, η τέχνη που το μεταμορφώνει ως άγαλμα η γλυπτική, γλύπτης, εργαλεία, τι αναπαριστά κ.ο.κ.. Η έννοια του αγάλματος είναι επίσης χωρίς νόημα από μόνη της. Δεν μπορείς να περιγράψεις ένα άγαλμα σε κάποιον που δεν γνωρίζει καν τι είναι το άγαλμα λέγοντάς του απλά ότι το άγαλμα είναι ένα άγαλμα. Θα πρέπει να το συσχετίσεις με άλλες έννοιες για παράδειγμα που τοποθετείται (πλατείες, μουσεία) τι αναπαριστά (καλλιτέχνες, πολεμιστές) πώς κατασκευάζεται (μέσω της γλυπτικής με κατάλληλα εργαλεία), ποιος τα κατασκευάζει (γλύπτης).

Ας δούμε τι γίνεται στη λογοτεχνία.

Η διακειμενικότητα είναι η μέθοδος εφαρμογής αυτού του παραπάνω τρόπου προσέγγισης στα λογοτεχνικά κείμενα. Ένα απλό κείμενο από μόνο του ορίζεται στο πως αλληλοεπιδρά με άλλα κείμενα. Η διακειμενικότητα απελευθερώνει το νόημα του κειμένου από τους περιορισμούς της συγγραφικής πρόθεσης, του ιστορικού υπόβαθρου και ιστορικού περιεχομένου. Μα πάνω από όλα τα πλεονεκτήματα της χρήσης της υπερτερούν των μειονεκτημάτων της. Επίσης ένα κείμενο μπορεί να αλληλοεπιδρά με ένα τραγούδι ή με έναν πίνακα ζωγραφικής όπως και με άλλες μορφές τέχνης. Με αυτό τον τρόπο όμως η λειτουργία της διακειμενικότητας γίνεται πιο σύνθετη και ο ορισμός δεν επαρκεί για να πούμε ότι ένα κείμενο έχει διακειμενικότητα. Όταν εμπλέκονται και άλλα γνωστικά πεδία για παράδειγμα όταν ένα κείμενο συνομιλεί με άλλες μορφές τέχνης όπως μουσική, κινηματογράφο, ζωγραφική ή ακόμα και με επιστήμες όπως για παράδειγμα μαθηματικά τότε μιλάμε και για διεπιστημονικότητα και όχι μόνο διακειμενικότητα.

Η μεγαλύτερη αδυναμία αλλά και δύναμη ταυτόχρονα είναι η απειρότητα της διακειμενικότητας. Αν κάθε κείμενο μπορεί να σχετίζεται με οποιοδήποτε άλλο κείμενο τότε δεν θα προκύπτει ποτέ ένα ολοκληρωμένο νόημα και συνεχώς θα είναι ανολοκλήρωτο. Βέβαια αυτή η ατέλειωτη περιπλάνηση θα είναι απελευθερωτική αλλά όταν θα πρέπει να αποδοθεί ένα κοινωνικό, ανθρώπινο νόημα θα επισκιάσει τις πρακτικές εφαρμογές του νοήματος όπως πολιτικές, συγγραφικές ή ιστορικές. Παράδειγμα: εάν έχεις ένα κείμενο που μεταξύ των νοημάτων του το ένα από αυτά είναι μια δήλωση ισχυρής πολιτικής δήλωσης που πρόκειται να αποτελέσει πηγή απελευθέρωσης για μια καταπιεσμένη ομάδα και το νόημα αυτό μπλέκεται σε έναν ατελείωτο ιστό διακειμενικών αναφορών τότε αυτό το νόημα και εν γένει το κείμενο χάνει την πραγματική κοινωνικο-ιστορική του υπόσταση ή εφαρμογή, τη σημασία του και την ιδιαιτερότητά του.

Ας δούμε όμως στην πράξη τη διακειμενικότητα.

Παρακάτω δίνω δύο παραδείγματα διακειμενικότητας. Ένα ποίημα πέντε στίχων που «συνομιλεί» με το δημοτικό τραγούδι «Του νεκρού αδερφού» κι ένα δεύτερο ποίημα με διακειμενικότητα από το ποίημα του Fernando António Nogueira de Seabra Pessôa “Não sei quantas almas tenho” στα αγγλικά I don’t know how many souls I have.

Δεύτερο παράδειγμα με ποίηση

Η διακειμενικότητα επίσης μπορεί να επιτευχθεί παίρνοντας και έναν αυτούσιο στίχο, εντάσσοντας τον στο ποίημα ή σε οποιοδήποτε άλλο έργο γράφουμε. Μπορεί να επιτευχθεί επίσης με την υιοθεσία λογοτεχνικού χαρακτήρα ή λογοτεχνικού περιβάλλοντος από τον συγγραφέα.

Φυσικά είναι ευνόητο να αναφέρω ότι η διακειμενικότητα δεν έχει εφαρμογή μόνο με ποιήματα αλλά με όλων των ειδών λογοτεχνικά κείμενα όπως διηγήματα, νουβέλες, μυθιστορήματα κτλ.

Στο σημείο αυτό εύλογα μπορεί να γεννάται το ερώτημα της λογοκλοπής. Να ξεκαθαρίσουμε κάτι˙ τυπικά στη διακειμενικότητα δεν χρειάζεται καμία αναφορά βιβλιογραφίας μέσα στο έργο με το οποίο «συνομιλεί» ο συγγραφέας. Ένας υποψιασμένος αναγνώστης αμέσως θα αντιληφθεί την τεχνική και θα το απολαύσει εάν έχει γίνει φυσικά με πετυχημένο τρόπο. Δυστυχώς όμως επειδή υπάρχει το ενδεχόμενο να δημιουργηθούν προβλήματα και παρεξηγήσεις από πολλούς (εκδότες, συγγραφείς, κατόχους πνευματικών δικαιωμάτων) που δεν αντιλαμβάνονται ή δεν κατανοούν την συγκεκριμένη τεχνική, πολλοί εκδοτικοί οίκοι για να «έχουν ήσυχο το κεφάλι τους» εντάσσουν στο έργο του συγγραφέα τις αντίστοιχες παραπομπές.

Η διακειμενικότητα είναι μια θεμελιώδης ιδιότητα της λογοτεχνίας και του νοήματος, αλλά για πρακτικούς και ρεαλιστικούς σκοπούς θα πρέπει να περιορίζεται και να καθοδηγείται. Να αποτελεί μια διαδικασία αμοιβαιότητας. Σαν ο συγγραφέας να κατευθύνει ένα ιστιοφόρο σε μια ατελείωτη θάλασσα νοημάτων.

Συντακτική ομάδα writing spots

Ελένη Περρίκου

Πηγές:

https://allpoetry.com/poem/14330372-I-don-t-know-how-many-souls-I-have-by-Fernando-Pessoa

https://www.sparknotes.com/

https://en.wikipedia.org/wiki/Julia_Kristeva