Ο θάνατος του εμποράκου του Άρθουρ Μίλερ

Το έργο Ο Θάνατος του Εμποράκου του Arthur Miller ορίζει τη φύση του Αμερικανικού Ονείρου για τη μεσαία τάξη στα μέσα του εικοστού αιώνα και καταδικάζει τις συνέπειές του στη διαμόρφωση —και τελικά στην καταστροφή— της ζωής της οικογένειας Λόμαν, των βασικών χαρακτήρων του έργου. Ο πρωταγωνιστής του Μίλερ, ο Γουίλι Λόμαν, είναι ένας ηλικιωμένος πλανόδιος πωλητής, εξαντλημένος από τη δουλειά και από την ίδια τη ζωή· πασχίζει να αντεπεξέλθει στον εξαντλητικό ρυθμό που απαιτείται για να προωθεί τα προϊόντα της εταιρείας του σε αγοραστές σε όλη την εμπορική του περιφέρεια στη Νέα Αγγλία. Ύστερα από μια ζωή σκληρής εργασίας, ο Γουίλι έχει ελάχιστα να επιδείξει. Η υλική επιτυχία τού έχει ξεφύγει και η πληρωμή των μηνιαίων λογαριασμών του σπιτιού παραμένει ζήτημα ανησυχίας. Εξαντλημένος και καταθλιπτικός, συνειδητοποιεί ότι φτάνει στο τέλος του δρόμου· η ζωή τον έχει προσπεράσει και δεν μπορεί να την προλάβει. Καθώς η κατάθλιψη, το άγχος και η πικρία του βαθαίνουν, χάνεται στις αναμνήσεις ενός μακρινού παρελθόντος και συχνά ξεσπά σε εκρήξεις μομφής και οργής.
Στην αίσθηση αποτυχίας του Γουίλι προστίθεται και η σχέση του με τους γιους του, τον Μπιφ και τον Χάπι, η οποία είναι γεμάτη συγκρούσεις και προδοσία. Παραλυμένοι από τον ορισμό της επιτυχίας που τους επέβαλε ο πατέρας τους —να βγάζουν χρήματα και να τους θαυμάζουν οι άλλοι— κανένας από τους δύο δεν έχει καταφέρει κάτι ουσιαστικό στη ζωή του· επιπλέον, τα μαθήματα που τους δίδαξε ο Γουίλι στην παιδική τους ηλικία έχουν διασφαλίσει την αποτυχία τους. Επιπόλαιος, εγωκεντρικός και ανεύθυνος, ο Χάπι αρκείται στο να κυνηγά γυναίκες και να γοητεύει τους γονείς του για να αποφεύγει την ανάληψη ευθυνών· ο Μπιφ είναι ένας βαθιά ταραγμένος περιπλανώμενος, ψεύτης και κλέφτης, που αναζητά διαρκώς αλλά αδυνατεί να βρει σκοπό ή αίσθηση του ανήκειν στον κόσμο. Στη Λίντα Λόμαν, τη σύζυγο του Γουίλι και μητέρα των παιδιών τους, ο Μίλερ δημιουργεί ένα πορτρέτο αυτοθυσίας που καταλήγει σε θλίψη και απόγνωση, καθώς γονατίζει μπροστά στον τάφο του άντρα της στο τέλος του δράματος.
Το έργο αρχίζει με την επιστροφή του Γουίλι αργά τη νύχτα στο σπίτι του σε ένα προάστιο της Νέας Υόρκης, αφού είχε ξεκινήσει νωρίτερα για μια επαγγελματική επίσκεψη στη Βοστόνη. Έφτασε μέχρι το Γιόνκερς, εξηγεί στη Λίντα, αλλά δεν μπόρεσε να συνεχίσει. Καθώς ο Γουίλι αφηγείται γιατί γύρισε πίσω και πώς κατάφερε να οδηγήσει ως το σπίτι, γίνεται αμέσως εμφανής η σοβαρότητα της σωματικής και πνευματικής του παρακμής, η οποία γίνεται ολοένα πιο ανησυχητική σε κάθε πράξη. Συχνά χάνεται στο παρελθόν και δυσκολεύεται όλο και περισσότερο να παραμείνει στο παρόν· με το μυαλό του σε αναταραχή, αντιφάσκει και ξεχνά τι μόλις είπε.
Ο Γουίλι Λόμαν είναι, από μια άποψη, ένας ευσυνείδητος σύζυγος και πατέρας που αγαπά την οικογένειά του και αισθάνεται υπεύθυνος γι’ αυτήν· είναι όμως επίσης εγωκεντρικός, απαιτητικός, ανταγωνιστικός και επικριτικός. Στη συναισθηματική του αποσύνθεση μπορεί να ερμηνευθεί ως τραγική μορφή, κατεστραμμένη από τις υλιστικές αξίες της εποχής του και από την έντονα κερδοσκοπική οικονομία μέσα στην οποία εργάζεται· μπορεί όμως και να ιδωθεί ως ένας άνθρωπος χωρίς ακεραιότητα, που έσπειρε ο ίδιος τους σπόρους της καταστροφής του, γεγονός που τον καθιστά περισσότερο αξιολύπητο παρά τραγικό. Εναλλάξ γενναίος, καυχησιάρης, αντιδραστικός, ευάλωτος, ελπιδοφόρος και απελπισμένος, ο Γουίλι Λόμαν είναι τελικά ένας άνθρωπος της εποχής του, σε μια χώρα που, κατά την εκτίμηση του Μίλερ, επιδιώκει να πραγματοποιήσει το Αμερικανικό Όνειρο μέσω της υλιστικής επιδίωξης και έχει χάσει την ψυχή της μέσα σε αυτήν. Η Λίντα Λόμαν παρατηρεί για τον σύζυγό της: «Δεν είναι ο καλύτερος χαρακτήρας που έζησε ποτέ. Αλλά είναι ένας άνθρωπος και κάτι τρομερό του συμβαίνει. Γι’ αυτό πρέπει να του δοθεί προσοχή». Είναι η ανθρώπινη διάσταση του Γουίλι Λόμαν —όσο ελαττωματική κι αν είναι— που εξακολουθεί να συγκινεί το κοινό.
Η δομή του έργου αποτελείται από γεγονότα που εκτυλίσσονται στο παρόν και παρεμβάλλονται με τις αναμνήσεις του Λόμαν από το παρελθόν και με τους εσωτερικούς του διαλόγους, που αποκαλύπτουν στο κοινό τις σκέψεις του. Και τα δύο δραματοποιούνται επί σκηνής με τρόπο που επιτρέπει στους θεατές να αντιληφθούν ότι έχουν μεταφερθεί μέσα στο μυαλό του Γουίλι. Η κατασκευή του σκηνικού διευκολύνει τη μετάβαση από την πραγματικότητα του παρόντος. Το σπίτι των Λόμαν είναι «διαφανές», αποτελούμενο από έναν σκελετό χωρίς τοίχους. Στις σκηνές του παρόντος, οι χαρακτήρες μπαίνουν και βγαίνουν από τη μία εξωτερική πόρτα· στις άλλες σκηνές, σύμφωνα με τις σκηνικές οδηγίες του Μίλερ, «τα όρια καταργούνται και οι χαρακτήρες εισέρχονται ή εξέρχονται από ένα δωμάτιο περνώντας “μέσα” από έναν τοίχο προς την προσκήνιο». Τα όρια καταργούνται ολοένα και συχνότερα όσο προχωρά το έργο, υποδηλώνοντας τη σταδιακή επιδείνωση της ψυχικής κατάστασης του Γουίλι και την ολοένα πιο εύθραυστη επαφή του με την πραγματικότητα. Ο φωτισμός και η μουσική χρησιμοποιούνται επίσης για να σηματοδοτούν τις μεταβάσεις.
O «Ο Θάνατος του Εμποράκου» ανέβηκε για πρώτη φορά στο Morosco Theatre της Νέας Υόρκης στις 10 Φεβρουαρίου 1949, αποσπώντας διθυραμβικές κριτικές και θερμή υποδοχή από το κοινό. Το έργο τιμήθηκε με το Βραβείο Πούλιτζερ Δράματος, το Βραβείο του Κύκλου Θεατρικών Κριτικών της Νέας Υόρκης και το Βραβείο Tony Καλύτερου Έργου, ενώ παίχτηκε στο Μπρόντγουεϊ για 742 παραστάσεις. Έκτοτε έχει παρουσιαστεί σε τέσσερις ακόμη βραβευμένες αναβιώσεις στο Μπρόντγουεϊ και παραμένει ένα από τα συχνότερα ανεβασμένα και διασκευασμένα έργα στην ιστορία του αμερικανικού θεάτρου.  Ο Θάνατος του Εμποράκου είναι βαθιά ριζωμένο σε μια συγκεκριμένη περίοδο της αμερικανικής ιστορίας, εκείνη που ακολούθησε τη Μεγάλη Ύφεση και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν ο καπιταλισμός και ο αναζωογονημένος καταναλωτισμός, τροφοδοτούμενος από τη διαφήμιση, ενώθηκαν για να δημιουργήσουν έντονο ανταγωνισμό για τα κέρδη στην αγορά. Οι στερήσεις της Ύφεσης και του πολέμου αντικαταστάθηκαν από την εισροή αγαθών που οι Αμερικανοί επιθυμούσαν και μπορούσαν πλέον να αγοράσουν, με μετρητά ή με πίστωση. Ο υλισμός έγινε εθνική αξία, επαναπροσδιορίζοντας το Αμερικανικό Όνειρο. Αν και το έργο απεικονίζει μια προγενέστερη εποχή, τα θέματα του Άρθουρ Μίλερ είναι πιο σύγχρονα από ποτέ. Ο χαρακτήρας του Γουίλι Λόμαν παραμένει συνώνυμος της φιλοδοξίας στην επιδίωξη ενός ελαττωματικού Αμερικανικού Ονείρου και της αυταπάτης ότι η επιτυχία ορίζεται από το χρήμα και τα υλικά αγαθά και ότι η απόκτησή τους αποτελεί τον δρόμο προς την ευτυχία και την προσωπική ολοκλήρωση.